Самыя папулярныя старонкі

Флэш-мульт Курачка-Рабка (174550)
Беларускія імёны (172773)
Цудоўная вясёлка (160945)
Размалёўка: домік (154374)
Маляванкі для маленькіх: машынка (151938)
Каляды (каб хадзіць па хатах) (150817)
Беларуская мова: гісторыя і сучаснасць (150767)
Як назваць дзіця? (147653)
Тата, а ты папа? (141654)
Натуральны білінгвізм у дзетак (140401)

Беларускае традыцыйнае вяселле (ч. 2)

Янка КРУК і Аксана КАТОВІЧ

НАРОДНАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ

Працяг.
Глядзіце Пачатак

«Вянец — справе канец»

Адным з галоўных элементаў адзення нявесты быў вясельны вянок. Каб зразумець сiмвалiчнае прызначэнне вянка ў цэлым, неабходна прааналiзаваць яго месца ў святах гадавога кола- звароту i ў сямейных абрадах. Вянок — абавязковы атрыбут рытуальнага аздаблення, элемент традыцыйнага адзення як мужчын, так i жанчын. Яго выраблялi з розных раслiн, хвоi, траў, каласоў, кветак, паперы, рознакаляровых стужак i г.д. Вянок стаў сiмвалiчным галаўным уборам незамужнiх дзяўчат. На Беларусi дзяўчатам надзявалi вянок з 10 гадоў. Часта яго выкарыстоўвалi як упрыгажэнне людзей, жывёл, некаторых абрадавых рэчаў, пабудоў, напрыклад хаты, калодзежа, варот. У той жа час вянок заўсёды выступаў абярэгам ад нячыстай сiлы i розных няшчасцяў. Па-першае, ён паўтараў форму кола (аб магii круга мы будзем весцi гаворку пазней). Па-другое, раслiны i рэчы, напрыклад каласы пшанiцы, заўсёды зялёная елка, часнок, чырвоная нiтка цi стужка надзялялi яго дадатковымі ахоўнымi якасцямi. Па-трэцяе, сам выраб вянка (пляценне) сiмвалiзаваў гарманiчнае аб’яднанне (паяднанне) спецыяльна прыгатаваных раслiн i рэчаў у адзiнае цэлае. Вянок меў надзвычай глыбокую сiмволiку — гэта было ўвасабленне Вялiкага касмiчнага шляху (Гусiнай дарогi), у якi паслядоўна былi ўплецены нябесныя сузор’i, а галава дзяўчыны — Сонца, вакол якога i кружыў гэты карагод. Цнатлiвая дзяўчына надзявала на сябе вянок i тым самым стымулявала кружэнне вакол сябе вясковых хлопцаў. Кожнае чарговае паўтарэнне веснавых або летнiх абрадаў выводзiла на пярэднi план жыцця новае пакаленне прадаўжальнiкаў чалавечага роду.

У культуры ўсходнiх славян на працягу года было некалькi святаў, у кантэксце якiх вянкi станавiлiся абавязковым атрыбутам правядзення абрадаў.

Троiцкi (Сёмушны) тыдзень (7-ы тыдзень пасля Вялiкадня). Час святкавання Тройцы ў хрысцiянскiм календары супадае з перыядам самага актыўнага росту раслiннасцi. На гэты час усе сялянскiя хаты i ўсе пабудовы ўпрыгожвалiся аерам, галiнкамi бярозы, клёна, лiпы, кветкамi. Тым самым людзi iмкнулiся падтрымаць свае жыццёвыя сiлы, дабрабыт, пладаноснасць прысядзiбнай гаспадаркi, будучы ўраджай i г.д. У чацвер на гэтым тыднi святкавалi Сёмiк, якi пачынаў цэлы комплекс абрадаў развiтання з вясной i сустрэчы лета. Святочныя гуляннi наладжвалi каля самай прыгожай бярозы. Там жа праводзiўся абрад «кумлення»: дзяўчаты перадшлюбнага ўзросту завiвалi ў вянок галіны адной бярозы цi спляталi іх папарна, а потым «кумiлiся» — цалавалiся праз вянок i абменьвалiся якiмi-небудзь асабiстымi рэчамi (нацельнымi крыжыкамi, хусткамi, пярсцёнкамi). Дзяўчаты, якiя «пакумiлiся», лiчылiся сяброўкамi на ўсё жыццё цi да наступнага «кумлення» праз год. Звычайна такiх сябровак бралi шаферкамi на вяселле.

Затым бярозу ўпрыгожвалi стужкамi, кветкамi, а пачастункi, якiя дзяўчаты прыносiлi з сабой, раскладвалi пад бярозкай, вакол якой вадзiлi карагоды, спявалi песнi. Праз тыдзень дзяўчаты зноў iшлi ў лес «расплятаць» бярозу, каб татэмнае дрэва не пакрыўдзiлася i не прынесла бяды.

Таксама ў час гэтага свята плялi вянок з траў i раннiх кветак i насiлi яго на працягу дня на галаве. Лiчылася, што незвычайная жыццядайная моц заключалася ў вянку, сплеценым з лекавых i чарадзейных траў i галiнак некаторых дрэў (палыну, любiстку, аеру, чаромхi, бярозы). Вечарам дзяўчаты iшлi да ракi. Спачатку неабходна было апусцiць вянок у ваду i ўмыцца праз яго. Затым вянкi пускалi па рацэ i па iх паводзiнах варажылi: чый вянок прыстане да берага, тая застанецца ў дзеўках; чый далёка паплыве — тая возьме шлюб; чый патоне — тую хлопец разлюбiць. Злавiць вянок любай дзяўчыны было дакладным знакам хуткага вяселля. Ёсць шмат прыкладаў у народнай паэзii, песень i казак, у якiх дзяўчаты пускалi вянкi на ваду i казалi: «Хто вянок паймае, той i будзе маiм мужам». Долю ўладальнiцы вянка, якi патануў, тлумачылi па-рознаму: часам як канец кахання, здраду, часам нават i як смерць дзяўчыны.

У нядзелю на гэтым тыднi святкавалi Тройцу. Зелянiну, якой былi ўпрыгожаны храмы, прыносiлi дахаты. Лiчылася, калi ў траецкiя вянкi ўплесцi крыху травы, кветак, узятых з храма пасля набажэнства, то такi вянок будзе ахоўваць хату, гаспадарку, хатнюю жывёлу ад розных бед на працягу ўсяго года. Вянкi на працягу Траецкага i наступнага Русальнага тыдня насiлi дзецi i дарослыя, жанчыны i мужчыны.

Прыкмячалi, калi вянок, сплецены ў Духаў дзень (панядзелак пасля Тройцы), не завяне да Пятра (12 лiпеня), то гэта прадказвала дзяўчыне шчаслiвае жыццё ў шлюбе.

Русальны (наступны за Траецкiм) тыдзень. На гэтым тыднi ўсходнiя славяне ладзiлi «провады русалкi». Для гэтага вясковая моладзь выбiрала самую прыгожую дзяўчыну. Для яе спляталi столькi вянкоў, каб цалкам аплесцi яе аголенае цела. Затым «русалку» вялi па вёсцы i «праводзiлi» ў жыта — знiшчалi ўсе вянкi (кiдалi ў раку цi полымя кастра). Толькi пасля гэтага дазвалялася купацца ў рацэ.

Купалле. Вянок з лугавых кветак i траў стаў абавязковым атрыбутам купальскага святкавання, якое праводзiлася ў дзень летняга сонцастаяння. Хлопцы i дзяўчаты выкарыстоўвалi вянкi, каб даведацца аб сваёй будучынi: гэтак жа як i на Тройцу, кiдалi iх у раку; клалi на ноч пад падушку з надзеяй убачыць прарочы сон; закiдвалi на высокае дрэва — калi вянок зачэпiцца за яго галiны з першага разу, то вяселле будзе ў гэтым годзе. Людзi старэйшага пакалення захоўвалi купальскiя вянкi на працягу ўсяго года як надзейны абярэг ад чараўнiцтва. Купальскiя вянкi развешвалi па сценах хаты, у хляве, надзявалi на рогi карове i г.д. Для таго, каб купальскi вянок валодаў большай магiчнай сiлай, яго неабходна было сплесцi на свiтаннi, у поўнай маўклiвасцi, з няцотнай колькасцi траў, дадаючы туды травы з моцным пахам i пякучыя раслiны (напрыклад, палын, крапiву).

У час заканчэння жнiва таксама плялi вянок з апошнiх зжатых цi сабраных з поля каласоў пшанiцы, жыта, ячменю, аўса ў апошнi дзень жнiва. У некаторых рэгiёнах Беларусi на працягу ўсяго жнiва збiралi падвоеныя каласы — «спарышы» — сiмвал дабрабыту i прыбытку, якiя потым дадавалi ў гэты вянок. Вянок упрыгожвалi папяровымi стужкамi, гронкамi рабiны, калiны. Звычайна «жнiўны» вянок плялi дзяўчаты, а потым урачыста надзявалi яго на галаву лепшай жняi. На Беларусi такая дзяўчына, самая прыгожая i спрытная, звалася Багiняй, цi Талакой. У некаторых рэгiёнах такiм вянком каранавалi лепшага хлопца, якi прымаў удзел у жнiве. Жнiўны вянок захоўвалi на працягу года ў «чырвоным» куце. Зерне з такога вянка выкарыстоўвалi на Ражство i ў iншыя святочныя днi, у сямейна-радавых абрадах, пры сяўбе на наступны год i г.д.

Пахавальны вянок. Жыццё i смерць заўсёды крочаць побач. Славяне здавён плялi вянкi з траў, кветак, хвойных раслiн i тым, хто адыходзiў у iншы свет, свет продкаў. Летам у пахавальным вянку былi пераважна жывыя кветкi i травы, зiмой — хвойныя раслiны, засушаныя травы, папяровыя кветкi, стужкi. Звычайна плялi два вянкi: адзiн клалi ў труну цi надзявалi на галаву нябожчыку, другi клалi ў труну да моманту пахавання i потым пакiдалi на могiлках (гэта старажытная традыцыя iснуе i сёння).

Вясельны вянок. Мы прывялi некалькi прыкладаў выкарыстання вянка як важнейшага рытуальнага атрыбута ў шэрагу абрадаў, каб нашы сучаснiкi маглi ўявiць сабе яго агромнiстае значэнне ў вясельнай сiмволiцы побач з iншымi атрыбутамi (вясельным дрэўцам, караваем).

Вясельны вянок стаў сiмвалам дзявоцкасцi (цнатлiвасцi) нявесты. Замужнiя жанчыны вянкоў не насiлi, не надзявалi на галаву вянкоў i тыя жанчыны, якiя бралi шлюб другi раз. Звычайна гэта былi ўдовы. Не мела права надзяваць вянок на вяселлi тая дзяўчына, якая страцiла цнатлiвасць да вяселля. У народзе так i казалi: «згубiла (або страцiла) свой вянок».

Вясельны вянок плялi як з жывых, так i са штучных кветак (папяровых, зробленых з накрухмаленай тканiны), упрыгожвалi рознакаляровымi, пераважна чырвонымi, стужкамi. Калi нявеста была сiратой, у яе вясельным вянку не павiнна было быць кветак i чырвоных стужак.

Звычайна вянкi плялi напярэдаднi вяселля сяброўкi нявесты цi «маладухi» (маладыя жанчыны, якiя ў гэтым годзе не выйшлi замуж), суправаджаючы працэс адмысловымi абрадавымi песнямi. У некаторых рэгiёнах вянок замянялi абручом, каронай, упрыгожанай бiсерам, павязкай, стужкай вакол галавы.

Вянок, якi меў форму круга, пакiдаў адкрытай толькi цемянную частку галавы. Таму спачатку галаву накрывалi спецыяльнай «тонкабранай» тканiнай, затым «вэлюмам», а потым надзявалi вянок. Такiм чынам, вянок з вэлюмам на сённяшнi дзень утвараюць адзiны галаўны ўбор нявесты. Але перш чым надзець вянок на галаву нявесты, паўсюдна праводзiлi абрад, калi дзявочую касу распляталi i запляталi дзве касы, якiя таксама ўказвалi на новы статус нявесты. Прычым жанiх i яго дружына павiнны былi «выкупiць» касу нявесты ў брата цi iншых яе сваякоў.

Звычайна ўсе гэтыя дзеяннi праводзiлiся напярэдаднi вяселля. На Гомельшчыне нявесце надзявалi вянок у час выпечкi вясельнага каравая, каб цеста паднялося як мага вышэй.

згодна з праваслаўнай традыцыяй у час царкоўнага абраду вянчання на галаву нявесты i жанiха таксама надзяваюць (сёння прынята трымаць iх над галавой маладых) шлюбныя царкоўныя вянцы (вянкi) — кароны, простыя цi ступеньчатыя, упрыгожаныя арнаментам у выглядзе лiсця цi кветак, з выявамi Багародзiцы, Хрыста, апостала Iаана i г.д., якiя нагадваюць не што iншае, як той самы галаўны ўбор нявесты — вянок.

Вянок — сiмвал дзявоцкасцi, хустка — сiмвал замужжа

У час вяселля надыходзiў пэўны момант, калi з галавы нявесты здымалi вянок — сiмвал дзявоцкасцi i надзявалi (павязвалi) галаўны ўбор замужняй жанчыны — хустку. Трэба адзначыць, што ў залежнасцi ад рэгiянальных традыцый i звычаяў вянок з галавы нявесты здымалi перад першай шлюбнай ноччу, пасля яе, пасля падзелу вясельнага каравая ў хаце жанiха. Часцей за ўсё гэта рабiлi жанчыны, звычайна свякроўка. Затым зноў-такi сват цi шафер прымяралi вянок незамужнiм дзяўчатам. Лiчылася, хто першай пасля нявесты надзене яе вянок, тая раней за астатнiх возьме шлюб. Таму строга прытрымлiвалiся традыцыi, каб першай вянок надзела шаферка, а затым дзяўчаты ў адпаведнасцi з узростам, заканчваючы самай малодшай: «Кожнай ягадцы свой час». Часам, перш чым пачаць гэты абрад, вянок трэба было выкупiць тым, хто прыйшоў на вяселле i сам марыў выйсцi замуж, г.зн. моладзi. Пасля таго, як вянок завяршыў «круг», яго вярталi маладым i вешалi над iх галовамi — у «чырвоным» куце.

Вясельны вянок — сiмвал поспеху ў будучым сямейным жыццi

Але i пасля вяселля рытуальныя дзеяннi з удзелам вясельнага вянка i вэлюму не заканчвалiся. Вясельны вянок клалi пад пярыну ў першую шлюбную ноч цi зашывалi ў падушку нявесты. Распляталi стужкi i кветкi вясельнага вянка i iмi ўпрыгожвалi абразы ў «чырвоным» куце, часам вешалi высока на даху, каб поспех i дабрабыт не пакiдалi хату. Лiчылася, што ў хату, дзе ёсць вясельны вянок, нiколi не трапiць маланка. Вянок маглi i схаваць у самым аддаленым куточку, у куфэрку, падалей ад людскога вока. Крадзеж вясельнага вянка цi вэлюму прадказваў бяду, хуткае рас-ставанне, бясплоднасць, хваробы дзяцей. Цiкавы факт: у Сербii нявеста насiла вясельны вянок на працягу 40 дзён пасля вяселля, каб не застацца бясплоднай, а часам не здымала яго да моманту цяжарнасцi цi самiх родаў першынца.

Вясельны вянок вельмi часта выкарыстоўвалi ў лекавых i магiчных мэтах. У час хваробы дзiцяцi, пры лячэннi спалохаў, сурокаў, вянок клалi ў калыску, а дзiця на час сну накрывалi вэлюмам. Стужкамi цi нiткамi вясельнага вянка перавязвалi ручкi i ножкi дзiцяцi, калi яно пакутавала ад сутаргаў. Праз вясельны вянок даiлi хворую карову цi казу. Невялiкiя фрагменты вясельнага вянка (кветачкi, стужкi) мацi зашывала сыну ў амулет, калi таму быў час iсцi ў войска. Праз вянок умывалi дачку, каб удала выйшла замуж.

РЫТУАЛЬНАЯ ПРАСТОРА ЖАНIХА I НЯВЕСТЫ,

або «Дзяўчаты — налева, хлопчыкi — направа»?


У абрадавай практыцы ўсходнiх славян iснуе незвычайнае па зместу выслоўе: «Давайце вяселлейка згуляем», у якiм гучыць i асаблiвая пашана ў адносiнах да плануемага святкавання, i адначасова неўтаймаванае жаданне дакрануцца да стыхii народнага гуляння. I тым не менш толькi на першы погляд вясельны пiр мог падацца некiруемай стыхiяй i несупыннай iмправiзацыяй яго злёгку падпiўшых удзельнiкаў. Аднак на самай справе вяселле сапраўды «гулялi», як iграюць па ролях добра падрыхтаваны, адрэжысiраваны спектакль, у якiм кожны ўдзельнiк ведае сваё месца за сталом, час i значэнне любога выконваемага рытуальнага дзеяння i г.д. Iдучы ўслед за шматвяковай традыцыяй, мы паспрабуем вызначыць ролю, значэнне i месца на вяселлi такiх пастаянных яе персанажаў, як сваты, шафер i шаферка. Неабходна растлумачыць, што на вяселлi павiнны рабiць хросныя бацькi, калi i ў якiм выпадку неабходна (i цi неабходна ўвогуле?) выбiраць пасажоных бацькоў. Нарэшце, патрэбна вызначыць месца шафера i шаферкi ў абрадавай прасторы жанiха i нявесты: з якога боку i хто з iх павiнен знаходзiцца на працягу ўсяго вяселля — злева цi справа? Як правiльна павязваць ручнiкi сватам? Здавалася б, гэтыя нюансы не маюць прынцыповага значэння i дазваляюць даволi адвольную iх трактоўку. Аднак цi так гэта на самай справе? У нас ужо склалася традыцыя з павагай ставiцца да вопыту старажытнай беларускай культуры ў самым шырокiм значэннi гэтага слова, таму i ў гэтым выпадку мы паспрабуем асэнсаваць усю сiмволiку «правага-левага» праз прызму самых шырокiх культуралагiчных кантэкстаў.

СIМВОЛIКА ПРАВАГА I ЛЕВАГА

ў традыцыйнай культуры беларусаў


У гiсторыi развiцця традыцыйнай культуры здарылася так, што яе асноўнай рухомай сiлай стала процiстаянне Жыцця i Смерцi, Дабра i Зла, Святла i Цьмы, мужчынскага i жаночага пачаткаў. Гэта процiстаянне было закадзiравана ў разнастайных сiмвалiчных кодах. Напрыклад, у лiчбавым кодзе: узгадайце наша стаўленне да лiкаў 12 i 13, з рознай колькасцю кветак мы iдзём на сустрэчу з каханай i да памёршага чалавека. Асаблiва таямнiчым паўстае перад намi лiк «40». Яго магiчны арэол нарадзiў забарону адзначаць свой саракагадовы юбiлей. Мы ўжо распавядалi пра тое, што найбольш распаўсюджаным у культуры ўсходнiх славян з’яўляецца сiмвалiчнае процiстаянне чырвонага i белага колераў. Гэта яшчэ адзiн код — колеравы — у сiстэме мiфарытуальнай практыкi беларусаў. Такiм жа, бадай, усеабдымным i эмацыянальна напружаным з’яўляецца процiстаянне правага i левага. Якiя духоўна-маральныя праблемы вырашаюцца ў рытуальна-абрадавай прасторы памiж правым i левым? Што схавана за сiмволiкай процiстаяння цi ўзаемадапаўнення правага i левага?

Прыярытэтны ў культуры накiрунак злева направа мае розныя тлумачэннi. Напрыклад, фiзiялагiчнае — большасць людзей праварукiя, псiхалагiчнае — правае паўшар’е мозга адказвае за працэсы лагiчнага мыслення. Аднак найбольш пэўным (праўдападобным) з’яўляецца тое тлумачэнне, у аснове якога ляжыць важнейшая прыродна-касмiчная з’ява: рух Сонца па небасхiле. Сёння нават малодшаму школьнiку вядома, што Зямля рухаецца вакол сваёй восi налева. Аднак у зямлян, якiя жывуць у паўночным паўшар’i, ствараецца такое ўражанне, што Сонца рухаецца вакол Зямлi, прычым направа. Уявiце сабе дзве кропкi на лiнii гарызонту: злева ад вас Сонца ранiцай узыходзiць, а ўвечары яно заходзiць справа ад вас. Такiм чынам, на працягу дня, г.зн. светлавой часткi сутак Сонца рухаецца злева направа — менавiта гэты факт i перадвызначыў агульную накiраванасць развiцця цi разгортвання рытуалаў, накiраваных на дасягненне перамогi Дабра. А вось у начны час, калi Сонца трапляе ў царства смерцi, Аiда, Тота, Змея Гарыныча, яно павiнна прайсцi шлях у адваротным накiрунку — з правага боку налева. Менавiта гэты касмаганiчны прынцып i стаў вызначальным не толькi ў кантэксце абрадавых падзей, але i ў паўсядзённых побытавых сiтуацыях. Падобная распалюсоўка ў сiстэме каштоўнасцяў культуры дазваляе зразумець сэнс агульнавядомага выслоўя: «Ты што, сёння не з той нагi ўстаў?».

У дахрысцiянскай культуры старажытных славян Бог, якi быў увасабленнем усеагульнага справядлiвага закона, устаноўленага Дажджбогам, насiў iмя Правь. Ад яго iмя ўзялi свой пачатак шматлiкiя словы, якiя характарызуюць станоўчы пачатак у нашым жыццi: праўда, праўдзiвы, правiльны, адпраўленне, правы чалавека, падправiць, рускае — «направление», «управление»... Звычайна самае ганаровае месца ў хаце займаў «чырвоны» кут. Часцей за ўсё ён знаходзiўся з правага боку ад уваходу, ад парога. Таму заўсёды хочацца прасiць сённяшнiх арганiзатараў вяселляў у месцах агульнага харчавання: не забывайцеся аб гэтым залатым правiле народнай культуры — стол пажадана ставiць так, каб маладыя сядзелi на ўсход. Менавiта такую арыентацыю маюць алтары ў праваслаўных храмах.

Гэта ж процiстаянне Дабра i Зла захавалася i ў хрысцiянскай традыцыi. У кананiчнай лiтаратуры гаворка вядзецца пра тое, што ў час Страшнага суда апраўданым будзе прызначана месца з правага боку ад Бога, грэшнiкам — злева ад яго. У апiсаннi ўкрыжавання Хрыста рабаўнiк, якi пакаяўся ў сваiх злачынствах, быў укрыжаваны па правую руку ад Хрыста, а той, якi не пакаяўся — па левую. Хрыстос сядзiць па правую руку ад Бога. У традыцыях еўрапейскiх культур самым пачэсным месцам было месца з правага боку ад гаспадара.

Адным з найважнейшых каналаў iнфармацыi аб чалавеку, якiм ужо шмат вякоў займаецца хiрамантыя, з’яўляюцца нашы далонi, лiнii i ўзоры на iх прадказваюць лёс чалавека. Хiраманты сцвярджаюць, што на левай руцэ чалавека прырода «напiсала» запраграмаванае быццё (Долю) чалавека, г.зн. тую карцiну яго Жыцця (дакладней тыя пуцявiны Лёсу), з якой ён прыходзiць у гэты свет. На правай руцэ часам зафiксаваны зусiм iншы малюнак, канчатковыя абрысы якога залежаць ад волi, характару чалавека, абставiнаў, якiя ён будзе прымаць або на якiя будзе ўплываць i якiя ў рэшце рэшт прадвызначаць той сапраўдны шлях, што ён пераадолее на працягу зямнога iснавання.

У свядомасцi нашых продкаў «правая рука» выконвала паўсядзённую работу, а «левая рука» аказвалася галоўнай пры выкананнi магiчных, рытуальных дзеянняў. Нездарма лiчылася, што правай рукой благаслаўляюць, а левай — насылаюць праклёны.

ПРОЦIСТАЯННЕ ПРАВАГА I ЛЕВАГА

Вялiкае касмiчнае процiстаянне Святла i Цемры, асэнсоўваемае ў традыцыйнай культуры беларусаў як дыялог Жыцця i Смерцi, аказалася вельмi прадуктыўным у канструяваннi зместу шматлiкiх абрадавых дзеянняў. Пры гэтым усе абрадавыя iнiцыятывы, скiраваныя на падмацаванне Жыцця, мелi правабаковую арыентацыю, а тое, што суправаджала абрадавую практыку, звязаную з iдэяй Смерцi, процiлеглую — левабаковую накiраванасць. Разгледзiм некалькi прыкладаў.

 Першыя дзеяннi ў дачыненнi да нованароджанага iмкнулiся выконваць «у правы бок»: дзiця клалi ў калыску толькi на правы бок, прыкладалi да правай грудзi мацi i г.д., чым iмкнулiся максiмальна паспрыяць развiццю немаўляцi.

 У народным асяроддзi станоўча ставiлiся да праварукiх людзей. Адносiны да тых, хто валодаў здольнасцю пiсаць цi выконваць iншыя вiды дзейнасцi левай рукой, заўсёды былi стрыманымi. Сёння навукоўцы ўсяго свету сцвярджаюць, што «леварукiя» людзi пераважна валодаюць большымi творчымi здольнасцямi, чым «праварукiя».

 Лiчылася, калi «малады» Месяц першы раз убачыць з правага боку, то ўвесь месяц будзеш у прыбытку, калi ж з левага — чакай непрыемнасцяў.

 Калi ўвесну пачуеце куванне зязюлi з правага боку — увесь год ва ўсiх справах i пачынаннях будзе спадарожнiчаць поспех, калi з левага — не пашанцуе. Калi вы пачулi зязюлю з правага боку, узгадайце сваё самае патаемнае жаданне i яно абавязкова спраўдзiцца ў гэтым годзе.

 Вопытныя рыбакi раiлi рыбалку «пачынаць» з правай рукi, г.зн. усе прыгатаваннi рабiць правай рукой.

 Добрая гаспадыня ведае, што стол заўсёды павiнен быць засланы абрусам. Прычым важна было памятаць, у якой сiтуацыi i на якi бок яго засцiлаць. Правым бокам яго клалi на ўсе святочныя сталы, а левы бок абруса сiмвалiзаваў выключанасць з паўсядзённага жыцця, такiм чынам яго засцiлалi толькi на памiнках.

 I сёння жыве народная прымета: калi чалавек выходзiў з хаты i зачапiўся за парог правай нагой, гэта прадказвала поспех, левай — няўдачу; калi зазвiнiць у правым вуху — будуць добрыя навiны, калi ў левым — кепскiя.

ПРАВАЕ I ЛЕВАЕ як сiмвалiзацыя процiстаяння Дабра i Зла

У старажытнай славянскай традыцыi ўсё, што знаходзiлася з правага боку ад чалавека, наперадзе яго i над iм, было прамаркiравана знакам дабрынi, i, наадварот, усё тое, што знаходзiлася злева ад яго, ззаду i нiжэй пояса, мела негатыўную афарбоўку. Лiчыцца, што на нашым правым плячы знаходзiцца анёл-ахоўнiк, а на левым — д’ябал. Таму калi мы адпраўляемся ў далёкi шлях цi пачынаем вельмi адказную справу, мы звяртаемся за малiтвеннай дапамогай да анёла-ахоўнiка: «Анёл мой, пойдзем са мной, ты — наперадзе, а я за табой».

Для таго, каб засцерагчыся ад каварстваў сатаны, у народзе раiлi тройчы плюнуць праз левае плячо. Менавiта таму маладыя тройчы вылiваюць напой з чарак праз левае плячо i за спiну, калi iх сустракаюць каля парога роднай хаты.

 Разумная гаспадыня ведае: каб пазбегнуць непрыемнасцяў i сварак, калi вы раптам рассыпалi соль, неабходна кiнуць некалькi драбiнак яе праз левае плячо.

 У казачным эпасе славян ёсць шмат сюжэтаў, у развiццi якiх прысутнiчае матыў выбару галоўным героем накiрунку руху. Ён стаiць на раздарожжы i бачыць камень, на якiм ёсць шматзначны надпiс: «Направа пойдзеш, каня згубiш (цi: жывым застанешся), налева пойдзеш — самому мёртвым быцi». Гэты незвычайны дарожны ўказальнiк сведчыў аб тым, што той, «iншы» свет, свет продкаў быў закадзiраваны як левае. Цi не таму ў час пахавання чалавека люстэркi абавязкова завешваюць тканiнай: свет «зазеркалья» — тое, што мы бачым у адлюстраваннi, кардынальна змяняе наш свет — правае i левае мяняюцца месцамi.

 Калi мацi свайму дзiцяцi першы раз дасць грудзi злева, то яно будзе мець «благое вока».

 Нехрышчоных дзяцей звычайна хавалi ноччу, труну з целам неслi ноччу «пазагуменнем». Магiлкi iх знаходзiлiся, як правiла, у левым верхнiм (ад уваходу) кутку могiлак.

ПРАВАЕ I ЛЕВАЕ — МУЖЧЫНСКАЕ I ЖАНОЧАЕ

Адной з найбольш распаўсюджаных праяў процiстаяння правага i левага з’яўляюцца тыя шматлiкiя кантэксты, у якiх адпаведным чынам прамаркiраваны мужчынскi (правы) i жаночы (левы) пачаткi. Абавязковым сакральна-магiчным атрыбутам народнага касцюма з’яўляўся пояс. Ён выконваў ролю магiчнага абярэгу, без якога нельга было пакiдаць прастору хаты i адпраўляцца ў далёкi шлях. Паясы адрознiвалiся колерам, арнаментам, шырынёй, спосабам завязвання ў залежнасцi ад сацыяльнага становiшча яго ўладальнiка i яго полу. Найбольш распаўсюджанай з’яўляецца традыцыя, калi жанчыны павязвалi пояс так, каб вузел быў з левага боку, а мужчыны — з правага. Гэты старажытны звычай дажыў да нашага часу i сёння пакладзены ў аснову аднаго з галоўных адрозненняў мужчынскага адзення (зашпiльваецца на правы бок) i жаночага (зашпiльваецца на левы бок).

Апошнiя з пералiчаных фактараў цесна звязаны з цэлым шэрагам вясельных сiтуацый, якiя вельмi дакладна факусiруюць у сабе спрадвечную традыцыю. Перш за ўсё звернемся да знакаў адрознення такiх ключавых фiгур вясельнай урачыстасцi, як сваты.

Здавён на Беларусi сватоў (як самых галоўных гасцей) павязвалi ручнiкамi. У савецкiя часы гэта традыцыя была адноўлена i ў некаторай ступенi трансфармiравана. Ручнiкамi цi спецыяльнымi стужкамi сталi павязваць пераможцаў сацыялiстычнага спаборнiцтва, выпускнiкоў сярэднiх школ, ганаровых гасцей урачыстых мерапрыемстваў. Сёння стужкамi ганаруюць пераможцаў жнiва ў час дажынак. Iдэя заслугоўвае ўвагi, але ў нас усё атрымлiваецца «шыварат-навыварат». Нашым пераможцам не прыходзiць на розум, што iх знак публiчнага адрознення павiнен гарманiзаваць з адзеннем: калi пiнжак зашпiльваецца на правы бок, то i стужку пераможцы неабходна завязваць праз левае плячо вузлом пад правую руку!!!

Сёння стала модным павязваць свата i сваху стужкамi блакiтнага i ружовага колеру (?!), на якiх зроблены адпаведныя надпiсы. Прычым, зразумела, што незалежна ад надпiсу на стужцы (напрыклад, «Выпускнiк-2005»), усе яны будуць павязвацца пад левую руку, каб можна было прачытаць надпiс. Але мы толькi што паказалi галоўнае правiла народнай культуры, у адпаведнасцi з якiм становiцца зразумелым, што вузел у свата (мужчыны) павiнен быць з правага боку (i нiяк не iнакш!!!), а ў свахi (жанчыны) — толькi з левага боку. Калi ж улiчыць тое, што ў лепшых традыцыях славянскага вяселля абодва сваты будуць перавязаны ручнiкамi, то, стоячы побач, яны ўтвораць з iх тую самую «арку шчасця» (ра-дугу, браму неўмiручасцi). А вось што сiмвалiзуюць ружова-блакiтныя стужкi, сказаць цяжка...

У сувязi з гэтым неабходна ўзгадаць яшчэ два крылатыя выслоўi, якiя вельмi дакладна адлюстроўваюць сутнасць аналiзуемай праблемы. Як часта ў час далёкiх вандровак мы на прыпынку даём усiм зразумелую каманду: «Дзяўчаты — налева, хлопцы — направа». Узгадайце паводзiны жанчыны, якая сустракае свайго мужа, які спазніўся, на парозе хаты: «Ну, што — зноў налева хадзiў!». Прывядзём яшчэ некалькi прыкладаў абрадавага i пазаабрадавага падзялення на правае i левае як сiмвалiзацыю мужчынскага i жаночага пачаткаў.

Памёрлага мужчыну да таго часу, пакуль зробяць труну, клалi на лаву, якая стаяла з правага боку ад уваходу, памёрлую жанчыну — на тую, што знаходзiлася злева ад уваходу або ад чырвонага кута.

За жалобны стол сямейная пара садзiлася так, каб муж i жонка аказалiся адзiн насупраць аднаго (цераз стол), прычым мужчыны садзiлiся ўздоўж сцяны — па правы бок стала.

Па першых рухах плоду вызначалi пол будучага дзiцяцi: калi цяжарная жанчына пачуе першае шавяленне з левага боку — будзе дзяўчынка, калi з правага — хлопчык.

Каб вызначыць пол будучага дзiцяцi, цяжарную саджалi на падлогу i прасiлi ўстаць. У залежнасцi ад таго, якой рукой яна абапiралася, вызначалi: калi левай — будзе дзяўчынка, калi правай — хлопчык.

Тое ж самае размеркаванне iснавала i ў хаце: злева ад уваходу была размешчана печ, тут жа была i жаночая палавiна хаты, мужчынская была з правага боку ад уваходу.

Старажытная сацыякультурная традыцыя — дзялiць рытуальную прастору хаты на мужчынскую i жаночую палавiны — пазней была перанята хрысцiянствам, у якiм атрымала больш складаную трактоўку. З аднаго боку, рэлiгiйна-этычную, у якой яна ўспрымаецца як процiстаянне Дабра i Зла. З другога — рытуальна-абрадавую. Паколькi Ева — першая жанчына свету — спакусiла Адама i тым самым справакавала першародны грэх, яе месца ва ўсiх абрадавых сiтуацыях было адзначана негатыўным знакам — знаходжаннем у левай частцы рытуальнай прасторы. У сувязi з гэтым у праваслаўных храмах уся сакральная прастора таксама дзелiцца на жаночую (левую) паўсферу, дзе знаходзiцца абраз Багародзiцы, i на мужчынскую (правую), у якой цэнтрам прыцягнення з’яўляецца выява ўкрыжаванага Хрыста. Больш таго, калi мы прааналiзуем гадавыя святы праваслаўнага календара, то ўбачым, што днi ўшанавання, якiя звязаны з жыццём i смерцю Iсуса Хрыста (Ражство, Хрышчэнне, Стрэчанне, Вялiкдзень, Тройца, дзень нараджэння Iаана Хрысцiцеля, якi пахрысцiў Iсуса Хрыста) размешчаны ў правай частцы круга, а Багародзiцы (Ражство, Пакровы, Увядзенне ў храм, Успленне) — у левай. Таму зусiм не выпадкова, што жанчыны, калi ўваходзяць у храм, размяшчаюцца ў левай, «жаночай» палавiне, а мужчыны — на правай, «мужчынскай». Адсюль зноў-такi неабходна перакiнуць масток у сучаснасць.

СIМВОЛIКА ПРАВАГА I ЛЕВАГА НА ВЯСЕЛЛI

Уявiм сабе, што маладая пара ўваходзiць у храм, каб у хуткiм часе стаць пад вянец. Наўрад цi спатрэбiцца нам прыводзiць прыклады яшчэ якiх-небудзь сiтуацый, каб усiм стала зразумела, што нявеста павiнна ў гэты час знаходзiцца з левага боку ад жанiха. Той самы прынцып павiнен ляжаць i ў аснове размяшчэння маладых падчас рэгiстрацыi шлюбу ў загсе. Побач з маладымi стаяць самыя блiзкiя прадстаўнiкi iх роду цi самыя лепшыя сябры — шафер i шаферка, прычым кожны з iх зноў-такi займае сваё месца: шаферка каля нявесты, а значыць, на левай палавiне, шафер знаходзiцца з правага боку ад жанiха.

На жаль, сёння на кожным кроку мы сутыкаемся з недаравальнымi непаразуменнямi, патлумачыць якiя проста немагчыма. Як, напрыклад, ставiцца да таго, калi ў храме вянчаецца адразу некалькi пар? Як у такiм выпадку ацэньваць размяшчэнне жанiха i нявесты ў храме ў час самага галоўнага таiнства ў iх сямейным жыццi — таiнстве вянчання? У кананiчным зводзе правiлаў «Хрэсьбiны, вянчанне, пахаванне, пасты» знаходзiм пацвярджэнне вышэй сказанаму: «Кожнае вянчанне павiнна адбывацца асобна; адначасовае вянчанне некалькiх пар нiколi не дазваляецца» (М., 1999).

Як расцэньваць тое, што сёння ў загсах жанiха ставяць з левага боку, а нявесту — з правага? Як зразумець, што шафер сёння чамусьцi сядзiць побач з нявестай, а не побач са сваiм лепшым сябрам — жанiхом? Хто ведае, можа мы ўжо на самiм вяселлi «закладваем» бесклапотнае жыццё-быццё нашых маладых, калi iх паход «налева» будзе заканамерным.

Давайце зробiм выснову i пералiчым некалькi «залатых правiлаў народнай культуры», якiя вынiкаюць з традыцый нашага народа:

* За вясельным сталом жанiх i нявеста садзяцца так, як яны стаялi ў храме ў час вянчання: нявеста з левага боку ад жанiха. Дарэчы, такое размяшчэнне маладой пары за сталом захоўвалася на працягу ўсяго жыцця (нават ноччу муж i жонка павiнны спаць так, каб яна знаходзiлася з левага боку)!

Госцi рассаджвалiся за сталом у залежнасцi ад таго, чый род яны прадстаўлялi: род жанiха побач з маладым, радзiна нявесты — побач з ёю.

Шафер сядзiць побач з жанiхом, шаферка — побач з нявестай.

Заручальныя пярсцёнкi тыя, хто спавядае праваслаўе, надзяваюць на правую руку. У выпадку смерцi мужа цi жонкi пярсцёнак надзяваюць на левую руку.

Вясельныя знакi адрознення — «кветачкi» — жанiх i яго сябры (шаферы) мацуюць на правым баку, нявеста i яе сяброўкi — на левым.

Цэлы шэраг вясельных сiтуацый, у якiх неабходна прытрымлiвацца руху направа, будзе разгледжаны пазней, у час падрабязнага аналiзу канкрэтных рытуалаў традыцыйнага беларускага вяселля.

ВЯСЕЛЬНЫЯ ЧЫНЫ

ШАФЕР I ШАФЕРКА, «ДРУЖКI» ЦI ГАНАРОВЫЯ СВЕДКI

У традыцыйным беларускiм вяселлi звычайна былi задзейнiчаны не толькi блiзкая i далёкая радзiна жанiха i нявесты, але i амаль усё насельнiцтва вёскi. Разам з тым складаная вясельная ўрачыстасць вымагала наяўнасцi абавязковага кола людзей, якiя павiнны былi выконваць самыя адказныя абрадавыя ролi. Звычайна пералiк iх паўнамоцтваў i абавязкаў быў дакладна вызначаны шматгадовай традыцыяй i не дазваляў анiякiх адхiленняў цi неабаснаваных парушэнняў (напрыклад, традыцыя дакладна прадпiсвала, хто павiнен выпякаць каравай, хто яго будзе выносiць, хто яго будзе дзялiць). Лiчылася, што кожны з удзельнiкаў, а тым больш з галоўных вясельных чыноў, мог паўплываць на само развiццё ўрачыстасцi i на будучы лёс маладых, таму да выбару людзей, на якiх будуць ускладзены ключавыя абавязкi, ставiлiся вельмi адказна.

Блiжэй за ўсё да жанiха i нявесты знаходзiлiся (i ў сэнсе паўсядзённых адносiнаў, i ў плане фармальнага знаходжання — пасадкi за вясельным сталом) iх самыя блiзкiя сябры — шафер i шаферка. «Шафер — дружка, вясельны чын, якiх па два цi больш побач з жанiхом i нявестай, для дапамогi i аказання паслуг; яны ж трымаюць вянцы над парай — гэта шаферская справа, абавязак», — акрэслена ў слоўнiку У. Даля.

Шафер — блiжэйшы сябра жанiха. Шаферка — сяброўка нявесты, часцей за ўсё менавiта з ёй нявеста «кумiлася» на Тройцу. Клятва аб сяброўстве двух дзяўчат звязвала iх да моманту вяселля адной з iх. Дружак у жанiха было звычайна двое — вялiкi i малы, старэйшы i малодшы; у некаторых выпадках дружак было сем, часам — дванаццаць.


Паводле газеты "Звязда" за 2005-2006 гады



     

Цэтлікі (тэгі)

| беларускія народныя святы | | вяселле | | для дарослых |


Kryscina, 2.12.11 23:07
Рэд. Kryscina, 2.12.11 23:08

Адзнакі: 0.00/5.00 [0]

Няма каментараў да гэтага артыкула
 


Перайсці:  

У артыкулах захаваны правапіс аўтара. Тэксты выкладзеныя ў азнаямленчых мэтах. Калі знаходжанне пэўнага тэксту ў нашай бібліятэцы парушае Вашыя аўтарскія правы - калі ласка, паведамце пра гэта па адрасе dzietki@gmail.com і мы тэрмінова прыбяром тэкст з сайту.
© "Нашыя дзеткі", 2006-2010. Усе правы абароненыя. Выкарыстанне матэрыялаў у камерцыйных мэтах ЗАБАРОНЕНАЕ. Пры некамерцыйным выкарыстанні матэрыялаў спасылка на сайт "Нашыя дзеткі" абавязковая.
Па ўсіх пытаннях лістуйце нам!

Каталог TUT.BY Rating All.BY Internet Map